Zout – geschiedenis en traditie

De menselijke behoefte aan zout

Mensen noch dieren kunnen leven zonder zout. Zout bestaat uit de twee elementen Natrium en Chloor -> NatriumChloride. Onze zenuwen hebben Natrium nodig om signalen door het lichaam te zenden. Zonder Natrium zouden we bijvoorbeeld onze spieren niet kunnen gebruiken en zou ons hart niet kunnen kloppen. Chloride in de maag zorgt er door een zure omgeving voor dat ons voedsel kan worden verteerd. Zonder chloride kunnen we geen voedingsstoffen verwerken. De menselijke behoefte aan extra zout is ontstaan toen de mens zich op vaste woonplaatsen ging vestigen. Voordien leefde de mens voornamelijk van rauw vlees, dat van zichzelf voldoende zout bevat. Met de opkomst van de landbouw werden minder vlees en meer graanproducten gegeten, zodat het zout op een andere manier in het lichaam moest worden opgenomen. Ook moest zout worden gevonden voor de huisdieren, die immers niet langer vrij rondliepen en zelf niet meer aan hun zout konden komen. Daarnaast werd (en wordt) zout gebruikt om voedsel te conserveren, zodat het ook tijdens de winterperiode houdbaar bleef.

 

Zout in de oudheid

Omdat zout onmisbaar was, ontwikkelde men in de oudheid diverse winmethoden. In het gebied rond de Middellandse Zee werd meestal gebruik gemaakt van zeezout. Een van de methoden was om zeewater te laten verdampen in grote vaten. Een andere manier was om zeewater te koken in potten, die vervolgens kapot werden geslagen om zodoende de daarin achtergebleven zoutblokken te verkrijgen. Op veel plaatsen in Europa kon steenzout worden gedolven in zoutmijnen. Degenen die zelf geen zout konden produceren waren gedwongen tot het maken van verre reizen om het te kopen. Zo reisden de Vikingen aanvankelijk grotendeels om zout te verkrijgen voor hun wintervoorraden.

 

Gapende Golf

Zout speelt ook een belangrijke rol in de Noorse mythen over de schepping van de aarde. Ze vertellen dat voordat de wereld bestond er alleen een grote golf was, bedekt met sneeuw en ijs, genaamd de Gapende Golf. Maar omdat uit het zuiden een warme wind begon te blazen, smolt het ijs langzaam weg. Uit het water en de warmte werden de reus Ymir en zijn koe Audhumbla geboren. Deze likte het zout op dat aan de oppervlakte kwam toen het ijs smolt. Terwijl de koe het zout oplikte werd langzaam een man zichtbaar. Het was Buri, de eerste god. Zijn zonen Odin, Vili en Ve doodden later de reus Ymir, waarna de wereld werd geschapen uit zijn lichaam.

 

Sprookjes en legenden over zout

Het verhaal van Audhumbla en de reus Ymir is slechts een van de vele verhalen waarin zout een rol speelt. In de Arabische verhalenreeks Duizend-en-een-nacht wordt bijvoorbeeld verteld dat als je zout eet in het huis van een ander, je dan niet zijn vijand kunt zijn. In een van de sagen breekt een dief in bij het huis van een rijke man en gaat buit verzamelen. Maar dan eet hij een beetje van zijn zout en krijgt daarna zo’n spijt dat hij alles teruglegt en het huis zonder buit verlaat. In een van de andere verhalen vraagt Ali Baba de hoofdman van de veertig rovers bij hem thuis op visite. De hoofdman zegt echter dat hij geen voedsel kan eten waar zout in zit en dat maakt Ali Baba wantrouwig. Als hij de hoofdman zijn zoutvat aanbiedt en deze weigert ervan te nemen, weet Ali Baba zeker dat hij met een rover te doen heeft die niet veel goeds in de zin heeft. In grote delen van de wereld is het nog steeds de gewoonte om gasten te onthalen op brood en zout, misschien om hen ervan te overtuigen dat men vrienden wil blijven.

 

Zout en de goede krachten

In Duitsland worden nieuwe buren verwelkomd met brood en zout, omdat deze twee dingen in geen enkel huishouden ontbreken. Bijgelovige mensen strooien dan weer wat zout over hun schouder om het ongeluk af te wenden. Het idee hierachter is dat het zout in de ogen van de duivel komt, zodat hij verder geen kwaad kan doen. In de Bijbel zegt Jezus tegen zijn discipelen dat ze het zout der aarde moeten zijn, in de zin dat ze oprecht en zuiver moeten zijn om het verderf van de mensheid en de wereld te voorkomen. In Engeland kon je in de middeleeuwen de status van iemand aflezen aan de hem toegewezen plaats aan tafel ten opzichte van het zout. Wie “boven het zout“ zat was een belangrijk persoon - iemand om rekening mee te houden. Maar wie aan de andere kant van het zout oftewel "onder het zout" zat, had weinig in te brengen.